Nie wiesz czy urodzisz chłopca czy dziewczynkę? Zwróć się do porad swoich babek, które po obserwacji ciała próbowały wywróżyć jakiej płci będzie dziecko:

Gdzie lokalizują się Twoje dodatkowe kilogramy? Wokół bioder i na pośladkach –dziewczynka. Na brzuchu – chłopiec;

Włosy na Twoich nogach rosną tak samo jak przed ciążą? – dziewczynka. Jeżeli włosy na nogach rosną szybciej niż przed ciążą – chłopiec;

Masz wysoko brzuch – dziewczynka. Brzuch masz osadzony nisko, sterczący – chłopiec;

Śpisz w łóżku z głową na północ – chłopiec, jeżeli głowę masz na południe – dziewczynka;

Stopy marzną Ci bardziej niż przed ciążą? Nie – dziewczynka, tak – chłopiec;

Lubisz piętkę chleba? Nie – dziewczynka, tak – chłopiec;

Przyszły tato przybiera na wadze razem z Tobą? Tak – chłopiec, nie – dziewczynka;

Babcia ma siwe włosy? Nie – dziewczynka, tak – chłopiec;

Miałaś poranne nudności we wczesnej ciąży? Nie – chłopiec, tak – dziewczynka;

Jak wyglądasz w ciąży? Dobrze – chłopiec, źle – dziewczynka;

Jak powiększyły się Twoje piersi? Nieznacznie – chłopiec, bardzo – dziewczynka;

Obrączka zawieszona na sznurku nad brzuchem kręci się wkoło – chłopiec, gdy buja się jak wahadło – dziewczynka;

Mocz jest mętny, o żółtej barwie – dziewczynka, mocz przejrzysty – chłopiec;

Wolisz słodycze – dziewczynka, wolisz potrawy o zdecydowanym smaku – chłopiec;

Twój nos pozostał bez zmian – dziewczynka, wydłużył się – chłopiec;

Objadasz się owocami – dziewczynka, zajadasz się mięsem – chłopiec;

Częstotliwość uderzeń serca maluszka wynosi powyżej 140/min – dziewczynka, częstość uderzeń serca poniżej 140 ud/min – chłopiec;

Miewasz bóle głowy? Nie – dziewczynka, tak – chłopiec;

Twój brzuch wygląda jak piłka do koszykówki – chłopiec, brzuch w kształcie arbuza – dziewczynka;

Jak pokazujesz ręce? Stroną dłoniową na dół – chłopiec, stroną dłoniową do góry – dziewczynka;

Jak podnosisz kubek? Obejmując go – dziewczynka, za uszko – chłopiec.

Pamiętaj, że to tylko zabawa!

artykuł przedrukowany za zgodą autora z portalu www.femia.pl

Czytając liczne wypowiedzi kobiet na forach internetowych można zauważyć, że panie prezentują w sprawie obecności ojca dziecka przy porodzie bardzo różne stanowiska. Od takich, które nie wyobrażają sobie by partner mógł im towarzyszyć, do takich, które nie dopuszczają myśli by miałoby go z nimi nie być. A co na to Panowie, moje Panie?

Jestem ojcem dwóch córek. Starsza – dziś studentka – urodziła się w końcu ery PRL-u. Poród miał miejsce w przepełnionym szpitalu, trwał niemal dobę (!) i o mało nie zakończył się tragicznie z powodu karygodnych zaniedbań personelu. Cud, że córka urodziła się żywa i zdrowa. Oczywiście nie było wówczas mowy o takich „fanaberiach” jak odwiedziny na oddziale, o uczestnictwie ojca w porodzie nie wspominając. Nawet żeby podać pacjentce paczkę z czymś do picia lub zapomnianą z domu rzeczą, trzeba było salowej wetknąć banknot do kieszenie fartucha – inaczej nie przekazała.

Młodsza córka – dziś gimnazjalistka – przyszła na świat w całkowicie odmiennych okolicznościach w połowie lat 90-tych.  Poród rodzinny, w komfortowych warunkach. Pełna kultura, zero stresu, intymna atmosfera, życzliwy personel…. Oczywiście uczestniczyłem w wieczornym porodzie, a nazajutrz rano wraz ze starszą córka mogłem już odwiedzić żonę i maleństwo na sali poporodowej.

Poród rodzinny wiązał się z pewnymi kosztami, jednak w granicach rozsądku – i nie była to żadna łapówka, tylko legalna, „dobrowolna” darowizna na rzecz szpitala.

Po takich doświadczeniach mogę mieć praco do refleksji na temat obecności ojca przy porodzie.

Ojciec przy porodzie

Kobiety rodzą dzieci od tysięcy lat. Słowa Stwórcy skierowane do pramatki Ewy – „w bólu będziesz rodziła dzieci”  -   mimo postępu medycyny są aktualne także dziś. W większości kultur poród to sprawa typowo „babska”. Rodzącej pomagały najczęściej doświadczone kobiety. Z czasem wykształtował się zawód położnej, zwanej niegdyś akuszerką. Mężczyźni do tego wydarzenia rzadko bywali dopuszczani.

Dziś jest inaczej. Przede wszystkim większość porodów odbywa się na wyspecjalizowanych, szpitalnych oddziałach. W ostatnich kilkunastu latach w naszym kraju (na Zachodzie wcześniej) wykształtowała się również moda na obecność ojca przy porodzie. Właśnie – moda. A może raczej potrzeba? Czy udział ojca ma swoje realne pozytywy czy raczej jest utrudnieniem? Opowieści o personelu, który miast pomagać rodzącej musi reanimować mdlejącego tatusia, urosły już do rangi mitu.

Podobnie panowie – jedni wręcz z entuzjazmem zapatrują się na swoje uczestnictwo w tym pięknym, ale niewątpliwie trudnym wydarzeniu; inni są bardziej sceptyczni, ale dla dobra żony i dziecka gotowi są do tego; jeszcze inni są kategorycznie przeciwni.

Kobiece argumenty

Przeciwniczki obecności partnera przy porodzie przytaczają następujące argumenty:

·    Poród to wydarzenie zbyt intymne dla kobiety, by miał w nim uczestniczyć ktoś spoza fachowego personelu. Maż nie towarzyszy mi przy czynnościach fizjologicznych i byłoby krępujące, gdyby miał oglądać jak rodzę.
·    Gdyby zobaczył całą fizjologię porodu, krew, pot, wysiłek, płyny fizjologiczne, a być może także odchody (rodząca nie jest w stanie kontrolować swoich odruchów fizjologicznych),  przestałby mnie postrzegać jako kobietę atrakcyjną seksualnie, a być może nawet nabrałby do mnie obrzydzenia.
·    Podczas porodu mogę stracić kontrolę nad sobą, kląć wrzeszczeć, wyzywać… Personel jest do tego przyzwyczajony, ale dla męża byłoby to trudne do zaakceptowania.

Natomiast zwolenniczki argumentują że:

·    Narodziny dziecka to sprawa obojga rodziców. Co prawda natura sprawiła tak, że rodzi matka, ale ojciec powinien jej w tym pomagać i wspierać. Chodzi nie tylko o fizyczną pomoc – masowanie pleców, ocieranie potu z twarzy, zwilżanie ust itp. Bardziej o wsparcie psychiczne, rozmowę, zapewnienie poczucia bliskości.
·    Udział w porodzie to sprawdzian dojrzałości mężczyzny, jego oddania i miłości której kobieta ma prawo oczekiwać. Dlaczego w tym trudnym momencie mam być zdana na życzliwość (lub jej brak) obcych ludzi bez wsparcia najbliższej osoby?
·    Ślubowaliśmy być z sobą „na dobre i na złe; w zdrowiu i chorobie”.  Jeśli ktoś prawdziwie i dojrzale kocha współmałżonka to fizjologia nie jest w tym przeszkodą. Odnosi się to nie tylko porodu, ale także np. opieki w ciężkiej chorobie i dotyczy obojga.
·    Udział w porodzie dodatkowo zwiąże ojca z dzieckiem uczuciowo i emocjonalnie. Spowoduje, że nie będzie on w przyszłości unikał swoich ojcowskich obowiązków spychając ciężar wychowania na matkę.

Zdarzają się też mamy, które wybierają wersje pośrednie. Np. chcą, aby mąż był w pierwszych fazach porodu, ale przed finałem akcji opuścił salę. Może być również przez cały czas, ale zajmował się tylko górnymi partiami ciała żony nie interesując się tym, co się dzieje w dolnych.

Męskie zdanie

Argumenty na „nie”

·    Poród to sprawa kobiety – nie widzę powodu w nim uczestniczyć. Od pomagania i opieki jest fachowy personel, lekarze, położne …
·    W moim środowisku takie praktyki są uznawane z niemęskie. Koledzy by się ze mnie naśmiewali. Wolę mrozić wódeczkę czekając na wieści ze szpitala i jak już będzie po wszystkim, zaprosić ich na tradycyjną „pępkówkę”.
·    Obawiam się, że widok damsko-dziecięcych bebechów nie jest ciekawy i wolałbym tego uniknąć. Nie towarzyszy się przecież nikomu bliskiemu np. przy operacji wyrostka. Poród to rzecz dla medyków.

A może jednak?:

·    Kocham żonę i nasze dziecko i chcę być przy nich w tym jakże ważnym momencie
·    Chcę żonę na ile możliwe uchronić przed złym traktowaniem w szpitalu, które nie należy do rzadkości
·    Chcę poznać czym jest „cud narodzin” i przeżyć tę wzruszającą chwilę gdy nasze maleństwo pojawi się na świecie.
·    Chcę się sprawdzić, czy potrafię stawić czoła wyzwaniu. Skoro kobiety to przeżywają  – choć to dla nich o wiele trudniejsze, to dlaczego nie ja?

Czy jakieś argumenty zostały pominięte?

Wspólna decyzja

Decyzję dotyczącą porodu każda para powinna podjąć sama. Ważne, aby była to decyzja wspólna. Jeśli są zgodni – decyzja jest zawsze słuszna. Gorzej, gdy pojawią się rozbieżności. Wtedy zostaje drogą rozmów i argumentacji dojść do jakiegoś konsensusu.  Brak porozumienia, narzucenie woli jednej ze stron, może położyć się cieniem na przyszłości związku. Podobnie jak błędna, podjęta pochopnie, bez należytego rozeznania sytuacji decyzja. W przypadku rozbieżności nie do pokonania uważam, że ostateczna decyzja powinna należeć do kobiety. To ona przecież jest główną bohaterką tego wydarzenia.

Gdy żona po raz wtóry (a właściwie trzeci, bo jedna ciąża zakończyła się poronieniem) znalazła się w stanie błogosławionym, od początku chciała bym towarzyszył jej przy porodzie. Początkowo, jako  konserwatysta z natury, byłem niechętny. Nie miałem oporów natury estetycznej, ale uważałem to za nowomodę. Gdy jednak zacząłem czytać relacje niektórych kobiet z przeżyć na porodówkach, które się pojawiały przy okazji akcji społecznej na temat warunków porodów w polskich szpitalach, zmieniłem zdanie i dziś jestem z tego bardzo zadowolony.  Przekonałem się, że obecność ojca zmienia szpitalne obyczaje, które wówczas bywały (i nadal niestety bywają) skandaliczne. Dzięki mojej obecności żona urodziła w miłej, bezstresowej atmosferze. I to uważam za największy pozytyw. Ja sam przeżyłem poród bardzo dobrze i gdybym znalazł się ponownie w takiej sytuacji (co raczej mi już nie grozi) nie wahałbym się ani chwili.

Poronienie samoistne jest najczęstszą z komplikacji ciążowych. Około 1/4 wszystkich kobiet, które kiedykolwiek były w ciąży, przeszły jedno lub więcej strat ciąży do 22 tygodnia.

Częstość poronień jest zależna od wieku ciążowego. Najwięcej ciąż roni się przed implantacją (ok. 50% – poronienie odbywa się w terminie miesiączki) i zaraz po implantacji (12-24% – poronienie objawia się jako opóźniona o kilka dni miesiączka). Po 8 tygodniu ciąży ryzyko poronienia spada do 10%. Gdy USG pokaże czynność serca zarodka, ryzyko poronienia spada do 3%. Po 13-tym tygodniu ciąży roni się tylko 1-2% wszystkich ciąż.

Do przyczyn poronień zalicza się:

• przyczyny genetyczne (często, gdy występują poronienia nawykowe – 3 następujące po sobie poronienia bez innej przyczyny)
• przyczyny hormonalne
• przyczyny anatomiczne (wrodzone wady macicy, zrosty wewnątrzmaciczne, niewydolność szyjki macicy, mięśniaki macicy, endometrioza miednicy mniejszej)
• przyczyny immunologiczne (często przy poronieniach nawykowych)
• infekcje (najczęstszymi zakażeniami prowadzącymi do poronień są różyczka, opryszczka, cytomegalia, zapalenie ślinianek, odra, bakteriemie i toksemie przy bardzo wysokiej temperaturze ciała)
• zaburzenia metaboliczne (choroby tarczycy, cukrzyca)
• czynniki toksyczne (alkohol, tytoń, niektóre leki, skażenie środowiska)
• silne stresy psychiczne, długotrwałe napięcie, wstrząs spowodowany np. śmiercią bliskiej osoby
• wiek kobiety (u kobiet przed 35 rokiem życia wynosi 6,4%, a u kobiet po 40 roku życia wynosi 50%)

Objawami zagrażającego poronienia są

1. bóle w podbrzuszu (bóle, drętwienie, ciążenie w podbrzuszu)
2. epizod plamienia/krwawienia
3. klinicznie – rozwarcie szyjki macicy i obkurczona macica

Wczesne wykrycie poronienia zagrażającego i szybka interwencja medyczna dają duże szanse na uratowanie ciąży.

Aby zatrzymać poronienie, stosuje się szeroką gamę leków rozkurczowych, przeciwbólowych i uspokajających. Na oddziale patologii ciąży kobieta z zagrażającym poronieniem powinna poddać się reżimowi łóżkowemu, który oznacza bezwzględne leżenie w łóżku (łącznie z toaletą na basenie w łóżku), powinna ograniczyć gwałtowne ruchy, napinanie mięśni brzucha oraz nie powinna dotykać swojego brzucha (każdy dotyk może pobudzać skurcze macicy). Badanie ginekologiczne, które wykazuje, iż szyjka macicy się nie rozwiera, lub rozwieranie zatrzymało się na 2 cm, jest dobrym znakiem dla dalszego leczenia.

Dziecko urodzone do 22 tygodnia ciąży w obecnej dobie medycyny nie ma szans na przeżycie. Poronienie jest ciężkim przeżyciem w życiu każdej kobiety, każda kobieta po takiej stracie powinna mieć szanse na przeżycie żałoby na swój sposób. Zarodek (do 8 tygodnia ciąży) lub płód (po 8 tygodniu) jest dla każdej kobiety jej dzieckiem i ma ona prawo do poszanowania godności jej i jej dziecka. Warto po stracie dziecka zachować pamiątki po nim – zdjęcia USG, kartę ciąży, pukiel włosów, i mieć w domu specjalne miejsce przeznaczone na te drobiazgi.

Zdiagnozowana przyczyna poronienia daje możliwość wyleczenia konkretnej choroby, która je spowodowała i co zapobiegnie stracie kolejnej ciąży.

Dla Rodziców po stracie powstało wiele miejsc wsparcia, między innymi portal „dlaczego”.

Pokarm, który ma być przechowywany dla dziecka powinien być pobrany w sposób wykluczający zanieczyszczenie bakteriami z otoczenia. Należy się kierować następującymi zasadami:

1. Przed przystąpieniem do odciągania powinno się dokładnie umyć ręce ciepłą wodą i mydłem. Nie trzeba specjalnie obmywać piersi pod warunkiem, że są one myte podczas codziennej kąpieli.

2. Sprzęt do odciągania pokarmu i do podawania go dziecku powinien być czysty, wypłukany pod ciepłą wodą przed zastosowaniem, a po wykorzystaniu wymyty ciepłą wodą z detergentem, po użyciu należy go ponownie dokładnie wypłukać, wysuszuć i przechowywać w czystych pojemnikach.

3. Naczynia do przechowywania pokarmu powinny być szklane (dokładnie wymyte detergentem i wygotowane) lub jednorazowego użytku z tworzywa sztucznego (dopuszczonego do kontaktu z żywnością!!).

4. Mleko z każdej sesji odciągania należy przechowywać w oddzielnych pojemnikach (nie mieszać mleka odciągniętego w różnym czasie) i podpisać z podaniem daty i godziny odciągnięcia (w przypadku odciągania małej ilości pokarmu można do jednego pojemnika zbierać mleko odciągnięte w ciągu nie więcej niż 12 godzin).

5. Przechowywać małe porcje – do jednorazowego wykorzystania – według zasad przechowywania:

Zasady przechowywania dla dzieci donoszonych (zdrowych i urodzonych w terminie porodu):

temperatura pokojowa – 8-12 godzin

lodówka (=< 4 st.C) – 4 dni

zamrażalnik wewnątrz lodówki (wspólne drzwi) – 2 tygodnie

zamrażalnik przy lodówce (osobne drzwi) – 3 miesiące

głębokie zamrożenie (najwyżej -20 st.C) – 6-12 miesięcy

Zasady przechowywania dla wcześniaków (chorych oraz urodzonych między 22 a 37 tygodniem ciąży):

temperatura pokojowa – 2-4 godziny

lodówka (=< 4 st.C) – 2 dni

zamrażalnik wewnątrz lodówki (wspólne drzwi) – nie stosuje się

zamrażalnik przy lodówce (osobne drzwi) – nie stosuje się

głębokie zamrożenie (najwyżej -20 st.C) – nie stosuje się

Mleka kobiecego nie należy gotować przed podaniem dziecku (traci właściwości odżywcze i aktywność biologiczną).

Mleko należy rozmrażać w kąpieli wodnej, podgrzać do temperatury około 30 st.C, nie podgrzewać w kuchence mikrofalowej (następuje zmiana struktury białek).

Po rozmrożeniu mleka należy je przechowywać w temperaturze pokojowej dla dzieci donoszonych do 4 godzin, dla wcześniaków do 2 godzin, a w lodówce dla obydwu grup – do 24 godzin. Nie należy go zamrażać powtórnie. Pokarm niewykorzystany w podanym czasie należy wyrzucić.

Jeżeli chcesz odmalować pokój, warto, aby wykorzystane farby były nieszkodliwe, a ich kolor był jasny i stonowany. Wykorzystywane elementy wyposażenia powinny być zrobione z materiałów które można łatwo utrzymać w czystości. Oczywiście wszelkie przedmioty, jakimi będzie otoczone dziecko, powinny posiadać atesty bezpieczeństwa, nie powinny zawierać małych części, a także powinny być wykonane z nieszkodliwych dla niemowlęcia materiałów.

Bez znaczenia na wybrane rozwiązanie – pokoik czy kącik, w dziecięcej przestrzeni powinno się znaleźć kilka podstawowych elementów wyposażenia:

1. łóżeczko - najlepiej drewniane ze szczebelkami i regulowaną wysokością posłania. Warto również do tego łóżeczka dokupić ochraniacze na boczne ścianki, które zabezpieczą niemowlę przed uderzeniami w drewniane szczebelki podczas prób przewracania się na boki
2. materacyk - oczywiście atestowany, dopasowany do rozmiarów łóżeczka, ze zdejmowanym, nieprzemakalnym pokrowcem który można prać
3. pościel - kołderka i kocyk + 2-3 zmiany pościeli – pamiętaj, że dzieci do 2 roku życia, ze względów bezpieczeństwa, nie zaleca się układać do snu na poduszkach, po pierwsze z powodu niebezpieczeństwa uduszenia, po drugie – dla prawidłowego rozwoju krzywizn kręgosłupa
4. lampka nocna dająca słabe światło – idealna do nocnych karmień, a w przyszłości pomoże maluchowi który będzie bał się zasypiać w ciemności
5. przewijak – zaadoptowana na ten cel komoda lub specjalna nakładka na łóżeczko – powinien znaleźć się w domu w którym jest niemowlę, ponieważ jest to miejsce „brudne” – nie wyobrażam sobie przewijania malucha na stole w jadalni. Pamiętaj, że przewijak powinien być odpowiedniej wysokości – tak, abyś nie musiała się do niego schylać – to ma chronić Twój kręgosłup
6. wanienka - zastanów się, gdzie będziesz kąpać swojego maluszka, bo jest wiele rodzajów wanienek. Możesz wybrać wanienki klasyczne, wanienki na stelażu, lub ze specjalnymi zaczepkami do nałożenia na wannę w łazience, wybór jest duży. Pamiętaj, że im większą kupisz wanienkę, tym dłużej ona wam posłuży
7. wózek - najlepiej głęboki, wielofunkcyjny, z dobrymi amortyzatorami i na dużych kółkach. Obecnie modne są wózki trójkołowe – są jednak mało funkcjonalne, jest w nich mało miejsca i dziecko bardzo szybko z nich wyrasta
8. fotelik samochodowy – jeżeli jesteś zmotoryzowana. Fotelik powienien posiadać atest bezpieczeństwa. Warto rozejrzeć się za fotelikiem, który będzie można łatwo zamocować w samochodzie.
9. ubranka - wybieraj ubranka z naturalnych włókien, miękkie, dobrze rozciągliwe i zapinane z przodu (dziecko nie powinno leżeć na guziczkach i zatrzaskach, bo mogą uwierać). Pierwsze ubranka warto kupić na rozmiar 62 (czyli dla dzieci, które mają 62 cm wzrostu), chyba że wiesz z USG że maluch będzie mniejszy – wtedy dobre będą te w rozmiarze 56. Pamiętaj, że maluch szybko rośnie, więc lada dzień będzie nosił większe rozmiary. Oto lista ubranek, które będą potrzebne na początek:

• 4-5 par śpioszków
• kilka pajacykw
• 4-5 sztuk body z krótkim i długim rękawem
• kilka kaftaników (aczkolwiek body są wygodniejsze, bo się nie podwijają)
• 2 pary skarpetek
• rekawiczki niedrapki
• cienka czapeczka

Jeżeli rodzisz późną jesienią i zimą powinnaś dodatkowo kupić:

• kombinezon lub kurtkę na spacery
• 2 pary cieplejszych skarpetek
• 2 pary rajstopek
• 2 czapeczki uszatki w rozmiarze 34 (taki rozmiar jak obwód główki)
• rękawiczki
• miękkie buciki

Pamiętaj, że po zakupie ubranek a przed założeniem ich dziecku, powinnaś je wszystkie wyprać w proszku przeznaczonym dla niemowląt, dobrze wypłukać i wyprasować. To zapewni im czystość, a prasowanie zabije drobnoustroje.

Dodatkowo powinnaś także kupić:

• rożek – do spania lub noszenia dziecka
• 2 myjki – nie kupuj gąbek, bo są siedliskiem bakterii
• 2 ręczniki kąpielowe – najlepiej z kapturkiem
• 10 pieluch tetrowych – przydają się w różnych sytuacjach: przy karmieniu, przy kąpieli, przy pieluchowym zapaleniu skóry
• termometr do mierzenia wody do kąpieli
• urządzenie do monitorowania oddechu – gdy dziecko jest wcześniakiem, lub gdy z powodu choroby występuje u niego ryzyko bezdechów

Pamiętaj, że optymalna temperatura w mieszkaniu, w  którym jest dziecko to 18-20 st.C, a wilgotność 60%. Taka temperatura powietrza to profilaktyka bezdechów, a co za tym idzie – nagłej śmierci łóżeczkowej, poza tym dziecko chowające się w takiej temperaturze dobrze się hartuje, nie choruje po spacerkach, nie ma kłopotów z potówkami. Wilgotność na tym poziomie pomaga utrzymać dobre nawilżenie błon śluzowych buzi i noska – zapobiega m.in. sapce. Można pomóc w utrzymaniu dobrej wilgotności poprzez wieszanie mokrych pieluszek i ręczników na łóżeczku dziecka (wieszanie tego na kaloryferach powoduje szybsze wysuszanie mokrej pościeli i nie pomaga w nawilżaniu powietrza).

Kosmetyki dla dziecka – powinny być przeznaczone specjalnie dla niemowląt, a najlepiej od pierwszego dnia życia. Zaopatrz się w:

• mydełko
• krem do buzi (szczególnie gdy rodzisz jesienią i zimą)
• szampon do włosów
• krem natłuszczający do pupy
• oliwkę
• patyczki kosmetyczne
• spirytus 70% lub gencjanę do pępka
• szczoteczka do włosów
• nożyczki do paznokci przeznaczone specjalnie dla niemowląt
• gruszka lub odsysacz do noska
• pieluchy
• chusteczki pielęgnacyjne do pupy

Nie kupuj zasypek i pudrów – nie powinny być używane w pierwszym miesiącu życia. Zamiast zasypek stosuj oliwkę lub krem.

Apteczka – zaopatrz się na wszelki wypadek w:

• elektroniczny termometr
• sól fizjologiczna – najlepiej w jednorazowych ampułkach, do przemywania oczu i zakraplania do noska
• opakowanie czopków na obniżenie gorączki – zapytaj lekarza, które można podawać noworodkom i małym niemowlętom

Torbę warto spakować na 2 tygodnie przed planowanym terminem porodu – na wszelki wypadek, gdyby dziecko zdecydowało się przyjść na świat trochę wcześniej.

Oto lista rzeczy, które będą potrzebne mamie w szpitalu położniczym:

• dokumenty: dowód osobisty, legitymacja ubezpieczeniowa, karta ciąży, wyniki wszystkich badań laboratoryjnych (wyniki najbardziej aktualne: mocz, krew, WR, HBS, USG) i specjalistycznych, oryginał badania grupy krwi
• koszulka z krótkim rękawem do porodu
• zegarek, notes, długopis
• gumka do spięcia długich włosów
• chusteczki higieniczne
• butelka niegazowanej wody mineralnej
• pomadka ochronna lub balsam do ust
• 2 koszule nocne rozpinane z przodu
• szlafrok
• kilka par ciepłych skarpetek
• kapcie
• klapki kąpielowe
• dwa ręczniki
• przybory toaletowe
• biustonosz do karmienia
• wkładki laktacyjne
• paczka największych podpasek
• jednorazowe majtki fizelinowe
• laktator (o ile zasady oddziału pozwalają na korzystanie z własnego laktatora)

Spakuj torbę rzeczy dla maluszka:

• 3 bawełniane koszulki
• 2 bawełniane cienkie czapeczki i 1 cieplejsza
• 3 pajacyki – śpiochy z rękawami i nogawkami – lub 3 pary kaftaników i śpiochów
• skarpetki na nóżki i rękawiczki niedrapki
• pieluszki – duża paczka najmniejszego rozmiaru
• chusteczki do mycia pupki – 2 opakowania
• nieperfumowane mydełko dla niemowląt
• ręcznik kąpielowy z kapturem
• do pielęgnacji pępka – gencjana na spirytusie lub spirytus 70%, patyczki kosmetyczne
• oliwka dla niemowląt
• delikatny krem do ochrony pupy
• szczoteczka do włosów
• kocyk
• odpowiednie do pogody ubranko na wyjście ze szpitala (chroniące przed wiatrem i chłodem – zasada jednej warstwy więcej niż dla dorosłego)

Skóra

Pod wpływem estrogenów skóra, która była do tej pory tłusta ma skłonności do przesuszania, a skóra sucha – może mieć tendencję do przetłuszczania, łojotoku oraz trądziku. Trądzik pojawia się o wiele częściej u kobiet, które miały z nim problemy w okresie dojrzewania.

W przypadku pojawienia się trądziku należy myć twarz 2-3 razy dziennie delikatnym płynem przeznaczonym do tego celu. Stosowanie jakichkolwiek środków przeciwtrądzikowych dostępnych bez recepty należy konsultować z lekarzem. Absolutnie nie powinno się stosować środków zawierających w składzie retinoidy (jak tretionina i izotretionina), ponieważ mogą wywoływać rozwój wad u dziecka. W przypadku wyprysków i zmian skórnych pojawiających się w nietypowych miejscach (poza twarzą) oraz mających nietypowy wygląd – należy udać się do dermatologa (dermatolog przyjmuje bez skierowania).

Powinno się dobrać odpowiedni krem i balsam do ciała, aby wzmocnić i uelastycznić skórę. Kremy powinny być delikatne i bezzapachowe. Nie wolno stosować kremów zawierających witaminę A (retinol i jego pochodne), gdyż nadmiar tej witaminy (która jest już dostarczana w pożywieniu) działa teratogennie na płód. Nie jest wskazane stosowanie używanie kremów zawierających duże ilości kwasów owocowych, substancji zapachowych i wyciągów roślinnych. Należy zachować ostrożność  stosując aromateriapię – ryzykowne jest korzystanie z olejków różanego, miętowego, rozmarynowego, cyprysowego, geraniowego.

Bardzo dobrze wpływają na stan skóry prysznice o różnej temperaturze wody. Hartowanie raz zimną raz ciepłą wodą poprawia jędrność piersi, ud i pośladków.

Rozstępy

Rozstępy są to podłużne zmiany w skórze, które pojawiają się na brzuchu, udach, pośladkach i piersiach. Świeże rozstępy mają kolor czerwony i różowy, w miareę upływu czasu stają się blade lub biało-srebrzyste. Powstają z powodu uszkodzenia białek skóry (kolagenu i elastyny), które są spowodowane rozciąganiem skóry. Pojawiają się u 90% kobiet w 6-7 miesiącu ciąży. Kobiety, które mają elastyczną skórę, mają prawidłowa dietę i gimnastykują się, nie mają problemów związanych z rozstępami.

Aby uniknąć powstania rozstępów należy:

• prowadzić zdrową dietę
• codziennie gimnastykować się
• stosować codzienny chłodny prysznic (z hartowaniem)
• stosować codzienny bardzo delikatny masaż – na polepszenie ukrwienia skóry
• dbać aby zbytnio nie utyć
• po każdej kąpieli można delikatnie wmasowywać bezzapachowy balsam do ciała – poprawi to elastyczność skóry

Plamy pigmentacyjne

W ciąży pojawają się przebarwienia na brzuchu – w postaci linii biegnącej od spojenia łonowego do pępka, czasem trochę wyżej. Kresa brunatna może pojawić się już w 14 tygodniu ciąży – zazwyczaj jednak przebarwia się w okolicach 6 miesiąca ciąży. Razem z kresą brunatną przebarwiają się otoczki brodawek sutkowych – stają się ciemnoczerwone lub brunatne.

Kobiety w ciąży mają skłonności do przebarwień również na twarzy – nad ustami, w okolicach brwi i na policzkach. Przebarwienia pojawiają się częściej u kobiet, które wystawiają się na działanie promieni słonecznych.

Przebarwienia ciążowe mijają po porodzie – u różnych kobiet w różnym okresie. Zazwyczaj po roku od porodu po przebarwieniach nie pozostaje śladu, choć niektóre kobiety na ich zniknięcie muszą czekać dłużej.

Włosy i paznokcie

Zwiększone stężenie progesteronu we krwi kobiety powoduje, że włosy stają się mocniejsze, bardziej puszyste i mniej wypadają. Włosy w ciąży się zmieniają – gdy miały tendencję do przetłuszczania – progesteron je wysusza, gdy były suche – zwiększa się wydzielanie łoju na skórze głowy. Zmienia się podatność włosów na farbowanie  i inne zabiegi fryzjerskie. Nie zaleca się farbowania włosów w ciągu pierwszych 3 miesiącach ciąży – w tym czasie można korzystać z delikatnych szamponów koloryzujących.

U niektórych kobiet w ciąży pojawia się hirsutyzm – dodatkowe owłosienie na twarzy i wokół brodawek sutkowych – które przechodzi do 6 miesięcy po porodzie.

Po porodzie włosy kobiety stają się słabe i podatne na wypadanie. Siły nabierają przez kilka miesięcy po porodzie, a wypadanie ustępuje po 6-12 miesiącach.

Paznokcie pod wpływem hormonów ciążowych stają się mocniejsze i rosną szybciej niż do tej pory. Czasem może to predysponować do ich łamliwości i rozdwajania. Poprawa stanu paznokci przemija w ciągu pierwszych 5 miesięcy po porodzie. Po porodzie powinno się zacząć stosować  wzmacniające odżywki do paznokci.

Wizyty u kosmetyczki

Jeżeli do tej pory nie korzystałaś z usług kosmetyczki – pierwszą wizytę w salonie piękności możesz odbyć dopiero w 4 miesiącu ciąży – ale tylko wtedy, gdy ciąża rozwija się prawidłowo i lekarz nie ma przeciwwskazań. Jeżeli już przed ciążą korzystałaś z wizyt w salonach – pierwsze wizyty możesz odbyć już na początku ciąży. Pamiętaj, że zabiegi muszą mieć łagodny i nieinwazyjny przebieg.

Zabiegi, jakim możesz się poddawać bez obaw to:

• peelingi (od 7 miesiąca – tylko peelingi enzymatyczne)
• hydromasaż
• delikatne masaże zmniejszające bóle kręgosłupa (masaż po 6 miesiącu ciąży powinno wykonywać się w pozycji na plecach lub na boku, masaż samego kręgosłupa – wyłącznie na siedząco)
• nawilżające, chłodzące i ujędrniające maski z błota na twarz i całe ciało
• maski algowe na biust (zakaz używania w ostatnim miesiącu ciaży)
• temperatura stosowanych zabiegów nie powinna przekraczać 37 st.C

Zabiegi, których nie powinno się stosować w czasie ciąży:

• zabiegi z wykorzystaniem prądu (np. zamykanie naczynek krwionośnych, usuwanie włókniaków, zabiegi liftingujące, ultradźwięki)
• laser
• sauna
• bicze szkockie
• krioterapia
• makijaż permanentny
• głębokie usuwanie naskórka
• solarium
• drenaż
• akupunktura

Sen i wzorce zasypiania

Są one różne dla każdego niemowlęcia, ale mają kilka wspólnych cech

• większość noworodków i młodych niemowląt śpi między karmieniami i budzi się co 2-3 godziny domagając się posiłku
• większość niemowląt w wieku 3-4 miesiące przesypia 9-11 godzin w nocy
• duża część roczniaków odbywa w ciągu dnia drzemkę poranną i poobiednią
• wszelkie rytuały związane z zasypianiem warto wprowadzać już w wieku niemowlęcym, ponieważ może to zapobiec późniejszym problemom z uśnięciem u dziecka

Rozwój ząbków i higiena jamy ustnej

• pierwsze ząbki pojawiają się najczęściej w okolicy 6 miesiąca, na początku wyrznają się dolne siekacze
• czyszczenia pierwszych ząbków powinno się dokonywać się za pomocą wilgotnej szmatki lub gazika nawiniętego na palec i zwilżonego naparem z rumianku; można również korzystać z miękkich szczoteczek dla niemowląt, które nakłada się na palec
• w celu zapobiegania próchnicy należy po każdym nocnym karmieniu dziecka mlekiem wyczyścić mu ząbki (mleko jest świetną pożywką dla bakterii i powoduje szybki rozwój próchnicy)

Wydalanie

• dobowy rytm wydalania ustala się zazwyczaj do 2 tygodnia życia i jest uzależniony od ilości karmień
• kolor i konsystencja stolców jest zależna od diety dziecka. Po wprowadzeniu posiłków stałych stolec ulega zmianie

1. niemowlęta karmione piersią: stolce są żółtopomarańczowe i mają miękką konsystencję, mają kwaśny lecz niedrażniący zapach, ilość stolców – kilka na dobę w ciągu pierwszych 2 miesięcy, potem 4-5 dziennie do czasu wprowadzenia pokarmów stałych
2. niemowlęta karmione butelką: niemowlęta karmione preparatami na bazie mleka mają stolce w kolorze żółtym lub brązowym o konsystencji miękkiej lub uformowanej, karmione pokarmami na bazie soi mają stolce zielone o drażniącym zapachu, a dzieci otrzymujące hydrolizaty białkowe mają kupki żółtozielone, miękkie lub płynne, z małą domieszką śluzu; dzieci karmione butelką mają zwykle 2-4 stolce dziennie

• wydalanie moczu wynosi średnio 200-300 ml dziennie w 20 porcjach dziennie w ciągu pierwszych 7 dni życia dziecka. Niemowlęta do pierwszego roku życia wydalają średnio 350-550 ml dziennie.

Zabawa i zabawki dziecięce

Zabawa pobudza rozwój i poznanie świata, stymuluje rozwój psychologiczny, uczy wyrażania i przekazywania uczuć, rozwija zdolności czuciowo – ruchowe. Zazwyczaj niemowlę bawi się samo.

Zabawki powinny być bezpieczne i odpowiednie do wieku, nie powinny zawierać małych częściktóre można odczepić i ostrych krawędzi i kantów. Zabawki odpowiednie do wieku powodują krótkotrwałe skupienie uwagi, mają intensywne kolory, aby zapewnić odpowiednią stymulację.

Odpowiednie zabawki dla konkretnych grup wiekowych to:

• 1-3 miesiące: pluszaki, grzechotki, pozytywki – zabawki bez ruchomych części
• 4-6 miesięcy: gumowe i piszczące gryzaczki, kolorowe pudełka do wkładania klocków
• 7-9 miesięcy: szmacianki, gumowe zabawki do kąpieli, duże piłki i duże klocki
• 10-12 miesięcy: trwałe książki z obrazkami, duże klocki do budowania wieży, zabawki z elementami do przyciskania

Środki bezpieczeństwa

Główną przyczyną śmierci w okresie niemowlęcym są przypadkowe urazy. Najczęstszymi urazami prowadzącymi do śmierci są:

• wypadnięcie z łóżeczka i upadek ze schodów
• połknięcie i aspiracja małych elementów prowadzące do uduszenia
• zatrucie spowodowane przypadkowym połknięciem leków lub środków toksycznych, substancji chemicznych (np. środków czystości)
• uduszenie przez przypadkowe zakrycie nosa i ust, ucisk na gardło lub klatkę piersiową, przedłużony brak powietrza (np. w zamkniętym samochodzie) lub uduszenie (np. między szczebelkami łóżka, sznurkami)
• poparzenia gorącymi cieczami, jedzeniem, podczas kąpieli w zbyt gorącej wodzie, nadmiernej ekspozycji na słońce, porażenia prądem
• wypadki samochodowe, najczęściej związane z nieprawidłowym zamocowaniem lub nieprawidłowym użyciem fotelika samochodowego

Oto najbardziej aktualny schemat żywienia niemowląt karmionych mlekiem modyfikowanym

1-4 miesiąc życia

- tylko mleko modyfikowane

5 miesiąc życia

- Mleko modyfikowane 4 porcje po 180 ml

- Zupka jarzynowa 150 -180 g (marchew + ziemniak + łyżeczka oliwy lub masła, stopniowo dodaje się inne jarzyny, kaszka bezglutenowa do zagęszczenia, bez soli)

- Kleik ryżowy lub kukurydziany z tartym jabłkiem 100 g

- Sok przecierowy owocowy lub warzywny – do 50 ml

Nowe produkty, uwagi:

Warzywa: marchew, dynia, jabłko. Dania miksowane, podawane łyżeczką. Kleiki dobrze jest gotować z kasz bezglutenowych (kukurydziana) lub z ryżu pełnoziarnistego. Można użyć kasz błyskawicznych.

6 miesiąc życia

- Mleko modyfikowane „1” 4 porcje po 180 ml

- Zupka jarzynowa z kaszą glutenową, mięsem lub rybą 150 -180 g

- Kleik ryżowy lub kukurydziany z przetartymi owocami lub przetarte owoce – 150 g

- Sok przecierowy – do 60 ml

Nowe produkty, uwagi:

Mięso gotowane 10 g na porcję (kurczak, indyk, królik, następnie chuda cielęcina, wieprzowina, wołowina i jagnięcina) oraz ryby jako dodatek do zupki jarzynowej. Miksowane. Wprowadzamy gluten!

7 miesiąc życia

- Mleko modyfikowane „2” 3 porcje po 180 ml

- Kaszka na mleku modyfikowanym 180 ml

- Zupka jarzynowa z mięsem lub rybą 180 g

- Kleik ryżowy lub kukurydziany z przetartymi owocami lub przetarte owoce – 150 g

- Sok przecierowy – do 60 ml

Nowe produkty, uwagi:

Żółtko (ugotowane na twardo i przetarte) , podawaj co drugi dzień połówkę jako dodatek do kaszki lub zupki. Rozmaite warzywa: brokuły, kalafior, buraczki, groszek, fasolka szparagowa, cukinia. Owoce sezonowe! Kasze zawierające gluten – manna, jęczmienna. Kasza gryczana, płatki owsiane.

8 miesiąc życia

- Mleko modyfikowane „2” 3 porcje po 180 ml

- Kaszka na mleku modyfikowanym 180 ml

- Zupka jarzynowa z mięsem lub rybą 180 g

- Kleik ryżowy lub kukurydziany z przetartymi owocami lub przetarte owoce – 150 g

- Sok przecierowy – do 60 ml

Nowe produkty, uwagi:

Dziecko powinno samo próbować jeść łyżeczką.

9 miesiąc życia

- Mleko modyfikowane „2” 2 porcje po 180 ml

- Kaszka na mleku modyfikowanym 200 ml

- Zupka jarzynowa z mięsem lub rybą 200 g

- Kleik ryżowy lub kukurydziany z przetartymi owocami lub przetarte owoce – 150 g

- Sok przecierowy – do 100 ml

- Chrupki, biszkopty, pieczywo

Nowe produkty, uwagi:

Więcej mięsa lub ryby w zupce – 15 g. Nie trzeba dokładnie miksować posiłków. Do rączki można dostać miękkie ugotowane warzywa, miękki owoc, chrupki lub skórkę chleba.

10 miesiąc życia

- Mleko modyfikowane „2” 2 porcje po 180 ml

- Kaszka na mleku modyfikowanym 220 ml

- Kisiel mleczny 180 – 220 g

- Zupka jarzynowa z mięsem lub rybą 200 g lub obiadek z dwóch dań (ziemniaki, pulpety,

jarzynka)

- Kisiel z przetartymi owocami lub przetarte owoce – 200 – 220 g.

- Sok – do 100 ml

- Chrupki, biszkopty, pieczywo

Nowe produkty, uwagi:

Połówka żółtka codziennie. Pieczywo z mąki z pełnego przemiału – np.graham. Obiadki dwudaniowe.

11 i 12 miesiąc życia

- Mleko modyfikowane, kakao 2 razy w tygodniu.

- Kaszka na mleku lub kisiel mleczny 3 razy dziennie 220 ml.

- Obiadek z dwóch dań.

- Sok przecierowy – do 100 ml

- Chrupki, biszkopty, pieczywo.

- Twarożek, kefir, jogurt.

- Jajko, mięso lub wędliny do chleba z masłem.

Nowe produkty, uwagi:

Twarożek, jogurt, kefir (nie słodzone) 2 razy w tygodniu. Całe jajko 3 – 4 w tygodniu. Wędliny , mięsa pieczone w domu do chleba. Próbowanie lekkostrawnych posiłków

przyrządzanych dla całej rodziny.

1. czystość ciała:

• kąpiele w wannie powinny być ograniczone do minimum – ze względu na wymywanie naturalnej flory bakteryjnej pochwy – najlepsze są kąpiele pod prysznicem. Kąpiele powinny się odbywać w wodzie o temperaturze nie przekraczającej 36.6 st.C.
• do podmywania zaleca się Laktacyd lub inne płyny o kwaśnym pH – odpowiednim do flory pochwy
• irygacje pochwy bez przyczyn medycznych są niewskazane

2. piersi i brodawki sutkowe

• największy wzrost i rozwój piersi ma miejsce w pierwszym trymestrze ciąży
• piersi nie wymagają specjalnych zabiegów
• przy dużym wzroście piersi zaleca się noszenie biustonoszy dobrze podtrzymujących – o szerokich ramiączkach – zapobiega to działaniu grawitacji i utracie kształtu piersi
• przy płaskich lub wsklęsłych brodawkach sutkowych zaleca się wykonywanie ćwiczeń Hoffmana: ćwiczenia te można wykonywać najlepiej w III trymestrze ciąży, ponieważ niepotrzebna stymulacja brodawek sutkowych może inicjować skurcze macicy. Ćwiczenia te polegają na rozciąganiu skóry wokół brodawek sutkowych: przyłóż dwa palce wskazujące na godzinie 6 i 12 na brzegu otoczki brodawki sutkowej, delikatnie naciskając skórę oddalaj je od siebie (ruch rozciągający), przytrzymaj je tak przez chwilę. Po chwili przyłóż dwa palce wskazujące na godzinie 3 i 9 na brzegu otoczki brodawki sutkowej i wykonaj ten sam ruch rozciągający. Ćwiczenia te powtórz kilka razy na jednej i drugiej piersi. Ćwicz tak codziennie rano i wieczorem.
• innym sposobem na płaskie i wklęsłe brodawki może być noszenie specjalnych osłonek na brodawki – od 15 tygodnia ciąży

3. higiena jamy ustnej

• jest to higiena codzienna, standardowa
• w przypadku próchnicy – konieczne leczenie stomatologiczne. Zakażenia w obrębie jamy ustnej w czasie ciąży bardzo szybko przenoszą się drogą krwi w kierunku narządów rozrodczych

4. pielęgnacja włosów i paznokci

• mycie włosów delikatnymi szamponami i ostrożne czesanie
• paznokcie należy obcinać krótko, używać kremów do rąk i rękawic podczas pracy w gospodarstwie domowym
• nie ma przeciwwskazań do malowania paznokci

5. ubranie

• powinno być luźne i dostosowane do pory roku
• powinno nosić się ubrania bawełniane i te, które łatwo uprać
• nie zaleca się pończoch – ucisk powodowany przez gumkę prowadzi do niedokrwienia i rozwoju żylaków
• biustonosz powinien być stabilny, na szerokich ramiączkach, dopasowany rozmiar, należy go prać codziennie (mleko, które powstaje już nawet w I trymestrze, jest doskonałą pożywką dla bakterii)

6. buty

• powinny być na stabilnym i niewsokim obcasie
• obcas we wszystkich butach powinien być taki sam
• nie zaleca się noszenia butów płaskich – bez obcasa – progesteron w ciąży rozluźnia między innymi więzadła w stopie i noszenie płaskich butów może spowodować płaskostopie

7. praca

• dozwolona jest praca o średniej intenswności
• nie wolno podnosić ciężarów większych niż 5 kg
• nie poleca się wieszania firanek, prania na wysoko powieszonym sznurze i innych czynności z wysoko podniesionymi rękoma
• zaleca się jak najwięcej odpoczynku

8. remont

• ciężarna nie powinna wdychać oparów farb, przesuwać mebli, wykonywać ciężkiej pracy fizycznej

9. sen i odpoczynek

• nie wolno brać żadnych leków nasennych, nawet łagodnie działających ziołowych
• powinno się wypracować własne sposoby na uśnięcie, np. spacer przed snem, nie spożywanie posiłków na 2 godziny przed snem, nie pić dużo przed snem,
• sen powinien trwać 8 godzin, a w ciągu dnia zalecana jest drzemka i uniesionymi wyżej nogami
• zalecane są codzienne spacery bez pośpiechu, wśród drzew, w wygodnym obuwiu, na dystansie 2-3 km

10. sport i turystyka

• sport jest zazwyczaj niewskazany jeżeli przed ciążą kobieta go nie uprawiała, gdyż jej organizm nie jest do niego przyzwyczajony
• jeżeli ciężarna wcześniej uprawiała sport – należy w ciąży zmniejszyć jego intensywność
• pływanie – w wodzie o odpowiedniej temperaturze – nie wolno kąpać się w zimnej wodzie i w ogólnodostępnym basenie! najlepszym miejscem jest basen ozonowany (nie chlorowany)
• nie poleca się podróży długich, męczących, w niewygodnej pozycji ciała (podróży samochodowych, wycieczek autobusowych)

11. współżycie płciowe

• jeżeli ciąża jest fizjologiczna – można utrzymywać współżycie płciowe
• w przypadku ciąży zagrożonej – według wskazań lekarza

12. odżywianie

• zapotrzebowanie na kalorie – 2600 kcal dziennie, w zależności od trybu życia i stanu zdrowia
• przyrost masy ciała nie powinien przekraczać 20% wyjściowej masy ciała (masy ciała sprzed ciąży)
• dieta powinna być urozmaicona, powinna zabierać dużo białka, błonnika, witamin i składników mineralnych
• jeśli wystąpią obrzęki – należy ograniczyć sól

13. używki

• powinno się zaniechać codziennego picia mocnej kawy i mocnej herbaty – na rzecz słabo zaparzonych, wypijanych 1xdziennie
• alkohol należy wyeliminować całkowicie – nawet niewielka ilość alkoholu wypita w krytycznym momencie dla rozwoju któregoś z narządów dziecka, może zaburzyć ten rozwój
• palenie tytoniu – wyeliminować całkowicie, tak samo jak narażenie na dym tytoniowy osoby palącej obok – dym tytoniowy może powodować poronienia, porody przedwczesne, mniejszą masę urodzeniową noworodka, zielone wody płodowej, wczesne zgony noworodków, bezdech noworodka, w przyszłości nowotwory układu nerwowego i białaczki wieku dziecięcego

14. regulacja wypróżnień

• stosując odpowiednią dietę należy eliminować zaparcia (podczas których niepotrzebna siła tłoczni brzusznej może powodować przedwczesne skurcze)
• posiłki powinny być regularne
• należy pić do 3 litrów niegazowanej wody dziennie
• na zaparcia: dieta pełna błonnika, świeżych warzyw i owoców, bakalii, bardzo pomagają wędzone śliwki

15. ćwiczenia gimnastyczne

• poprawiają samopoczucie, apetyt i sen
• powinny być o umiarkowanym nasileniu, w pozycji stojącej lub leżącej
• należy zwrócić uwagę na prawidłową postawę ciała – w czasie ciąży w związku z rosnącym brzuszkiem zmienia się środek ciężkości
• zalecane są ćwiczenia wykonywane w szkole rodzenia